Sửa Luật Đất đai cần đồng thời đạt được ba tiêu chí
Thảo luận tại Phiên họp, các đại biểu tập trung cho ý kiến vào việc thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng, nhất là Nghị quyết 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan; tính hợp hiến, hợp pháp, tính đồng bộ, thống nhất với hệ thống pháp luật hiện hành; phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng trong dự thảo luật với các quan hệ pháp luật về đất đai phát sinh trong thực tiễn và khả năng giải quyết căn bản các khó khăn, vướng mắc, đáp ứng yêu cầu khơi thông và phát huy hiệu quả nguồn lực đất đai, tạo động lực cho mô hình tăng trưởng, phát triển mới của đất nước.
Các đại biểu cũng cho ý kiến về tính khả thi và dự kiến quy phạm hóa tại dự thảo luật đối với các nội dung như: đổi mới về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; chỉ tiêu sử dụng đất, phân loại đất; thu hồi đất, nhất là trường hợp thu hồi đất vì mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội và lợi ích quốc gia, công cộng; chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; cơ chế tài chính về đất đai và xác định giá đất; quy định về giao đất, cho thuê đất thông qua đấu giá, đấu thầu, thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất và chuyển mục đích sử dụng đất; về cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất.
Nhiều ý kiến cũng đề xuất sửa đổi, bổ sung các quy định về cải cách hành chính, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu và chuyển đổi số trong quản lý đất đai; vấn đề phân cấp, phân quyền, nâng cao năng lực quản lý nhà nước về đất đai…
Các đại biểu đồng tình, đánh giá cao tinh thần khẩn trương, trách nhiệm của Chính phủ và các cơ quan chủ trì soạn thảo trong việc nghiên cứu, hoàn thiện hồ sơ định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024. Đại biểu khẳng định, việc sửa đổi Luật Đất đai lần này là nhiệm vụ chính trị rất quan trọng, nhằm kịp thời thể chế hóa Nghị quyết số 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan. Đất đai vừa là nguồn lực đặc biệt của quốc gia, vừa gắn trực tiếp với quyền tài sản, với nơi ở và sinh kế của người dân. Vì vậy, việc sửa Luật lần này cần đồng thời đạt được ba tiêu chí: khơi thông nguồn lực cho phát triển, kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng quyền lực nhà nước và bảo đảm hài hòa giữa lợi ích Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.
Phân cấp, phân quyền, gắn với kiểm soát quyền lực
Nhiều đại biểu đánh giá cao việc sửa đổi luật theo hướng phân cấp, phân quyền mạnh cho địa phương thực hiện một số nội dung như giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất thuộc thẩm quyền của mình.
Theo các đại biểu, định hướng này là phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và yêu cầu địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị phân cấp phải đi đôi với kiểm soát quyền lực, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Những quy định liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất, thu hồi đất, giá đất và nghĩa vụ tài chính cần có cơ chế kiểm soát đủ chặt chẽ, nhất là trong bối cảnh thẩm quyền được phân cấp mạnh hơn cho địa phương.
Một số đại biểu nêu quan điểm sửa đổi luật theo hướng phân định cụ thể hơn thẩm quyền giữa cấp tỉnh và cấp xã; đồng thời vẫn linh hoạt để địa phương tiếp tục phân cấp, ủy quyền phù hợp với năng lực thực tế của bộ máy và đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã; đồng thời Chính phủ quy định điều kiện bảo đảm về nhân lực, dữ liệu, kinh phí và hỗ trợ chuyên môn cho cấp xã. Không thể để phân cấp trở thành nỗi lo rủi ro pháp lý, dễ gây tâm lý sợ trách nhiệm, né tránh việc, dẫn đến nhiều việc hỏi cấp trên hoặc kéo dài thời gian, giảm hiệu quả công việc của một bộ phận những người làm trực tiếp ở cơ sở.
Cũng cho ý kiến về nội dung này, đại biểu đề nghị Chính phủ ban hành khung trình tự, thủ tục hành chính thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Địa phương được quyền quy định cơ chế phối hợp nội bộ giữa các cơ quan để rút ngắn thời gian xử lý, nhưng không đặt thêm những thành phần hồ sơ, điều kiện hay thủ tục hành chính ngoài khung chính sách của pháp luật.
Sửa đổi luật cần xử lý tận gốc mối quan hệ giữa Luật Đất đai với các nghị quyết chuyên đề của Quốc hội
Tại Phiên họp, nhiều đại biểu thống nhất với định hướng xây dựng hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai thống nhất, dùng chung. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị làm rõ mối quan hệ của Luật Đất đai với Luật Dữ liệu và các luật liên quan; quy định rõ quyền của người sử dụng đất đối với dữ liệu liên quan đến quyền sử dụng đất của mình; bổ sung nguyên tắc việc tạo lập, cập nhật, chỉnh sửa, phê duyệt và khai thác dữ liệu đất đai phải xác định được chủ thể thực hiện. Mọi thao tác làm thay đổi dữ liệu phải được ghi nhận, lưu giữ lịch sử để phục vụ kiểm tra, giám sát, truy vết và xác định trách nhiệm.
Một số đại biểu đề nghị rà soát đồng bộ Luật Đất đai, Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản. Theo đó, trước khi hoàn thiện ba dự án luật, Chính phủ cần lập bảng rà soát đến từng điều khoản với những vấn đề liên thông, với mục tiêu không chỉ để các luật không mâu thuẫn về câu chữ, mà quan trọng hơn là một chính sách đã được mở ở luật này thì phải có đầy đủ cơ chế để thực hiện ở luật kia.
Có ý kiến đề nghị lần sửa Luật Đất đai cần làm rõ và xử lý tận gốc mối quan hệ giữa Luật Đất đai với các nghị quyết chuyên đề của Quốc hội (Nghị quyết số 254 năm 2025 của Quốc hội quy định về một số cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai; Nghị quyết số 261 năm 2025 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá cho công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân) và các nghị quyết chuyên đề có liên quan, bổ sung những nội dung còn thiếu, quy định rõ nguyên tắc áp dụng và cơ chế chuyển tiếp, từ đó tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực và đưa chính sách vào cuộc sống…
Tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất
Tại Phiên họp, nhiều đại biểu đã đề xuất nhiều giải pháp góp phần hoàn thiện cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư theo hướng quy định rõ hơn tiêu chí dự án, phạm vi thu hồi đất; chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang tư duy “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”.
Nghị quyết 21-NQ/TW của Trung ương đã thể hiện cách tiếp cận mới, chuyển từ tư duy chỉ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống cho người có đất bị thu hồi. Đánh giá cao dự thảo đã có các quy định xác định rõ các trường hợp thu hồi đất sẽ góp phần bảo đảm minh bạch, thống nhất, hạn chế cách hiểu và vận dụng khác nhau trong thực tế. Đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định này theo hướng cụ thể hóa hơn yêu cầu tái thiết cuộc sống, bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
Theo đó, cần nghiên cứu quy định rõ hơn thứ tự ưu tiên và điều kiện áp dụng các hình thức bồi thường, trong đó ưu tiên bố trí đất có cùng mục đích sử dụng hoặc nhà ở, đất ở tái định cư; bồi thường bằng tiền chỉ thực hiện trong trường hợp không có quỹ đất, quỹ nhà phù hợp hoặc theo nguyện vọng của người bị thu hồi đất. Đồng thời, cần có tiêu chí cụ thể để đánh giá mức độ bảo đảm về vị trí, diện tích, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu và điều kiện duy trì sinh kế của người có đất bị thu hồi.
Về chính sách hỗ trợ ổn định đời sống, có ý kiến đề xuất, có thể xác định khoản hỗ trợ theo tỷ lệ hoặc hệ số thống nhất trên giá trị bồi thường về đất hoặc diện tích đất bị thu hồi với khung mức do Chính phủ quy định, không nên phụ thuộc quá nhiều vào các biến số như nhân khẩu, giá gạo, thời gian hỗ trợ. Đối với hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm, đại biểu đề nghị chuyển hoàn toàn sang hỗ trợ bằng tiền, qua đó người dân có thể tự lựa chọn học nghề, tìm việc hoặc tổ chức lại sinh kế…
Giải quyết dứt điểm tồn tại đất có nguồn gốc nông, lâm trường
Về xử lý những tồn tại liên quan đến đất nông, lâm trường, đại biểu đánh giá, một trong 7 chính sách định hướng của Luật Đất đai sửa đổi lần này được Chính phủ đề cập là khắc phục bằng được các tồn tại lịch sử trong quản lý, sử dụng đất, trong đó bao gồm đất có nguồn gốc nông, lâm trường quốc doanh. Đây là định hướng giải quyết căn cơ những vấn đề phức tạp liên quan đến đất có nguồn gốc nông, lâm trường. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, định hướng này cần được luật hóa bằng một cơ chế cụ thể để xử lý dứt điểm diện tích đất nông lâm nghiệp bị lấn chiếm trái phép qua các thời kỳ, không phân biệt thời điểm lấn chiếm.
Đại biểu cũng đề nghị có quy định cơ chế xử lý về trách nhiệm đối với các trường hợp vi phạm của các công ty nông lâm nghiệp không thuộc thẩm quyền của tỉnh, với một nguyên tắc: không hợp thức hóa sai phạm, nhưng cũng không để những bất cập, thiếu thống nhất trong quản lý đất đai nhiều thời kỳ trở thành rào cản trong giải quyết quyền lợi chính đáng của người dân đang sử dụng đất ổn định.
Hoàn thiện pháp luật về đất đai theo hướng kiến tạo, đi trước, mở đường cho sự phát triển
Phát biểu kết luận Phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nêu rõ, qua thảo luận, hầu hết các ý kiến thống nhất với các định hướng chính sách và sự cần thiết cấp bách phải sửa đổi toàn diện Luật Đất đai 2024; đồng thời, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện hồ sơ và dự kiến quy phạm hóa tại dự thảo Luật Đất đai, trong đó lưu ý một số nội dung:
Quán triệt sâu sắc quan điểm, định hướng của Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương, nhất là Nghị quyết số 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan. Thể chế hóa đầy đủ quan điểm: Đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia, là tư liệu sản xuất đặc biệt, nguồn lực quan trọng để phát triển đất nước; quyền sử dụng đất là yếu tố đầu vào quan trọng cho đầu tư phát triển kinh tế – xã hội.
Thay đổi tư duy quản lý hành chính về đất đai sang quản trị hiện đại, quản lý an toàn sang kiến tạo phát triển, lấy hiệu quả sử dụng đất làm thước đo chính sách; đồng thời, hoàn thiện pháp luật theo hướng kiến tạo, đi trước, mở đường cho sự phát triển.
Định hướng chính sách sửa đổi luật phải giải quyết được căn bản các điểm nghẽn từ thực tiễn; tiếp tục rà soát, nhận diện đúng nguyên nhân, phân định rõ những vướng mắc, bất cập, xác định đúng vấn đề cần sửa đổi. Việc sửa đổi luật không chỉ để xử lý tình huống trước mắt, mà phải có tầm nhìn dài hạn và phải đặt trong tổng thể hệ thống pháp luật, để tạo lập nền tảng thể chế đồng bộ, liên thông, thống nhất, minh bạch, ổn định và khả thi, nhằm giải phóng và phát huy mọi nguồn lực, tạo dư địa cho các mô hình kinh doanh, phương thức đầu tư và động lực phát triển mới.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên lưu ý, đối với mỗi chính sách đề xuất sửa đổi, phải bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước và yêu cầu phát triển, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp trong tiếp cận, sử dụng hiệu quả nguồn lực đất đai nhưng cũng bảo đảm vai trò quản lý của Nhà nước trong lĩnh vực đặc biệt quan trọng này.
Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị Cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, rà soát kỹ, hoàn thiện các nội dung định hướng chính sách sửa đổi luật đúng theo tinh thần Nghị quyết 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương.
Cụ thể, về phân loại đất theo hướng chỉ phân loại thành các loại hợp lý, cần thiết để quản lý theo chỉ tiêu. Về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, tiếp tục nghiên cứu để hướng tới một quy hoạch thống nhất trên phạm vi một đơn vị hành chính, bảo đảm tích hợp, đồng bộ với hệ thống quy hoạch, không chồng lấn, không chẻ nhỏ các chỉ tiêu. Về giá đất và tài chính đất đai, cần thể chế hóa đầy đủ định hướng của Trung ương; giá đất quyết định căn cứ vào mục tiêu phát triển của từng thời kỳ, bảo đảm chi phí đầu vào hợp lý cho sản xuất, kinh doanh, nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội.
Về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư: Quy định rõ trong luật các tiêu chí cụ thể để xác định dự án thuộc trường hợp được thu hồi đất để phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng; hạn chế tối đa việc vận dụng chủ quan, tùy tiện. Rà soát chặt chẽ các trường hợp cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thu hồi đất trước khi hoàn thành việc bố trí tái định cư; đồng thời, nghiên cứu thể chế hóa quan điểm chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang tư duy “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất” bằng các yếu tố có thể kiểm tra như: chỗ ở, hạ tầng tái định cư, trường học, y tế, giao thông, dịch vụ, sinh kế, việc làm và thu nhập cho người dân.
Về giao đất, cho thuê đất thông qua đấu giá, đấu thầu: Tiếp tục làm rõ nội hàm chính sách theo hướng quy định rõ các trường hợp phải đấu giá, đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án đầu tư có sử dụng đất; giao đất, cho thuê đất không qua đấu giá, đấu thầu. Vừa bảo đảm chống thất thoát, “lợi ích nhóm”, vừa không làm chậm quá trình phê duyệt, triển khai các dự án có tác động lan tỏa lớn.
Về các công cụ tài chính nhằm điều tiết địa tô chênh lệch: Điều tiết địa tô chênh lệch đối với thặng dư trong kinh doanh bất động sản và chính sách thuế đối với đất bỏ hoang, chậm đưa vào sử dụng nhằm mục tiêu phát huy hiệu quả đất đai, chống lãng phí, hạn chế đầu cơ, thúc đẩy thị trường bất động sản phát triển lành mạnh, bền vững.
Đẩy mạnh cải cách hành chính và ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý nhằm nâng cao năng lực quản lý nhà nước về đất đai. Tăng cường phân cấp, phân quyền, phân định lại thẩm quyền, phân bổ nguồn lực cho chính quyền địa phương phù hợp với mô hình chính quyền ba cấp.
Về các quy định chuyển tiếp: Quy định không hồi tố đối với chính sách; xử lý các trường hợp tồn tại lịch sử và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo đúng tinh thần Nghị quyết 21 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị, sau phiên họp này, Tổng Thư ký Quốc hội phối hợp với Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính khẩn trương tổng hợp và gửi đến Chính phủ đầy đủ ý kiến của các đại biểu Quốc hội cả ở tổ, ở hội trường và ý kiến bằng văn bản, để chỉ đạo tiếp thu, hoàn thiện và thông qua chính sách, làm cơ sở cho việc soạn thảo và xây dựng hồ sơ dự án Luật Đất đai trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến và trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI.
Lan Hương - Cao Hoàng - Vũ Hiếu - Nguyễn Hùng