Cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư nhưng phải giải trình rõ ràng và xử lý triệt để vướng mắc
Tại phiên họp, các đại biểu nhất trí với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng. Đại biểu Nguyễn Mạnh Hùng (Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Uỷ ban Kinh tế và Tài chính) khẳng định sự cần thiết sửa đổi lần này dựa trên các căn cứ chính trị, pháp lý và thực tiễn. Đại biểu đánh giá cao nỗ lực của Bộ Tài chính cũng như Chính phủ trong việc chuẩn bị và đưa nội dung sửa đổi trực tiếp vào dự thảo Luật, thay vì ban hành một Nghị quyết riêng của Quốc hội như trước đây.
Tuy nhiên, từ góc độ thực tiễn và dư luận, đại biểu Phạm Ngọc Lâm (Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Uỷ ban Kinh tế và Tài chính) lưu ý, Luật Đầu tư đã qua nhiều lần chỉnh sửa. Việc tiếp tục sửa đổi trong thời gian ngắn có thể khiến cử tri và dư luận băn khoăn. Vì vậy, trong quá trình báo cáo trước Quốc hội và Chính phủ, cơ quan soạn thảo cần chú trọng giải trình thật rõ ràng lý do, căn cứ chính trị và thực tiễn của đợt sửa đổi này.
Đồng quan điểm, đại biểu Bùi Văn Dũng (Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Uỷ ban Kinh tế và Tài chính) nhấn mạnh, việc sửa đổi lần này phải cụ thể hóa được Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trong giai đoạn mới, hướng tới đổi mới căn bản tư duy về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và tháo gỡ thực chất các rào cản đầu tư kinh doanh. Tinh thần là chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, cắt giảm điều kiện kinh doanh, số hóa thủ tục, giảm tối đa chi phí tuân thủ và tránh chồng chéo giữa các luật.
Đổi mới cơ chế ưu đãi đầu tư: Chuyển từ “đầu vào” sang “gắn với kết quả đầu ra”
Một trong những nội dung được nhiều đại biểu phân tích là cơ chế ưu đãi và hỗ trợ đầu tư. Theo đại biểu Nguyễn Mạnh Hùng, quy định về ưu đãi và hỗ trợ đầu tư là nội dung then chốt. Tinh thần của Nghị quyết 10 là đổi mới cơ chế ưu đãi, chuyển dần từ ưu đãi truyền thống (chủ yếu dựa vào yếu tố “đầu vào” như thuế, đất đai) sang cơ chế hỗ trợ gắn với “đầu ra” và kết quả thực hiện dự án. Tuy nhiên, thể hiện trong dự thảo vẫn chưa thực sự rõ nét. Đại biểu đề nghị bổ sung các quy định mang tính nguyên tắc để nhà đầu tư thấy rõ: nếu dự án mang lại hiệu quả cụ thể (như ứng dụng công nghệ cao, công nghệ lõi, tạo sản phẩm chiến lược, tăng năng suất lao động, hình thành chuỗi cung ứng, đóng góp ngân sách lớn…) thì sẽ nhận được các mức ưu đãi tương ứng ra sao.
Đồng tình với quan điểm này, đại biểu Phan Đức Hiếu (Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Uỷ ban Kinh tế và Tài chính) cho rằng chưa thấy rõ các chính sách ưu đãi trong dự thảo được thiết kế theo đúng tinh thần dựa trên kết quả đầu ra. Mọi quy định hiện vẫn chủ yếu dựa trên cam kết và kết quả đầu vào.
Đại biểu Phan Đức Hiếu gợi ý, đối với thu hút FDI hay các dự án trọng điểm, cần xác định rõ các nhóm tiêu chí kết quả đầu ra như: về chuyển giao công nghệ cần xác định rõ các kết quả đầu ra cụ thể, từ đó quy định các chính sách ưu đãi tương ứng về thuế, khấu trừ chi phí, thủ tục nhanh…; thành lập trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D); tỷ lệ nội địa hóa và việc hình thành các chuỗi cung ứng; đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, đại biểu Phan Đức Hiếu yêu cầu cơ quan trình phải làm rõ việc áp dụng cách tiếp cận mới này sẽ chỉnh cả các chính sách ưu đãi hiện hành hay chỉ áp dụng cho các chính sách ưu đãi bổ sung mới?
Bên cạnh đó, đại biểu Phan Đức Hiếu nhấn mạnh nguyên tắc công bằng giữa các khu vực doanh nghiệp. “Mặc dù Nghị quyết 10 nói về ưu đãi FDI, nhưng quan điểm của tôi là không có ưu đãi riêng cho một khu vực doanh nghiệp nào mà phải dựa trên minh bạch, công bằng giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp nước ngoài”, đại biểu chia sẻ. Dẫn chứng quy định về việc HĐND hỗ trợ ngân sách cho doanh nghiệp FDI đào tạo lao động, đại biểu cho rằng không nên ưu đãi riêng cho FDI nếu doanh nghiệp trong nước cũng có nhu cầu và làm tốt công tác này, trừ khi có lý do thật sự đặc thù và cấp thiết (như đào tạo nhân lực ngành bán dẫn).
Về kỹ thuật lập pháp, đại biểu Nguyễn Đăng Bình (Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Thái Nguyên) đề xuất điều chỉnh thuật ngữ, nên thay cụm từ “gắn với kết quả thực hiện yêu cầu” bằng “gắn với việc thực hiện yêu cầu”. Đại biểu cho rằng nếu dùng từ “kết quả”, phải chờ đến khi dự án hoàn thành mới được hưởng ưu đãi; trong khi các dự án lớn có vòng đời dài, việc áp dụng ưu đãi ngay trong quá trình thực hiện sẽ tạo động lực lớn hơn cho nhà đầu tư. Ngoài ra, đại biểu đề nghị thay từ “khuyến khích phát triển dự án” bằng “khuyến khích nhà đầu tư thực hiện dự án” để bảo đảm sự rõ ràng, chính xác về mặt pháp lý.
Phân định rạch ròi thẩm quyền quản lý nhà nước và phân cấp cho địa phương
Vấn đề thẩm quyền giữa Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và các Bộ, ngành cũng như việc phân cấp cho địa phương nhận được nhiều góp ý thẳng thắn từ các đại biểu. Về thẩm quyền quyết định ưu đãi đặc biệt, đại biểu Nguyễn Mạnh Hùng bày tỏ băn khoăn khi dự thảo giao Thủ tướng Chính phủ quyết định các ưu đãi đầu tư khác đối với dự án đặc biệt quan trọng. Để linh hoạt nhưng vẫn bảo đảm chặt chẽ, đại biểu đề xuất trong trường hợp áp dụng ưu đãi vượt trội so với luật, Thủ tướng Chính phủ nên xin ý kiến Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi quyết định.
Về phân định thẩm quyền giữa Bộ Tài chính và Bộ Công Thương, liên quan đến trách nhiệm quản lý nhà nước, dự thảo giao Bộ Công Thương quản lý nhà nước về khu công nghiệp, khu chế xuất để phù hợp với Nghị quyết 66 của Chính phủ. Đại biểu Nguyễn Mạnh Hùng nhất trí về mặt chủ trương nhưng đề nghị cơ quan soạn thảo bổ sung Báo cáo đánh giá tác động. Đại biểu chỉ ra trong dự thảo vẫn quy định Bộ Tài chính là đầu mối thống nhất quản lý nhà nước về đầu tư. Như vậy, khi Bộ Công Thương quản lý khu công nghiệp, khu chế xuất thì các thủ tục đầu tư tại đây do Bộ nào quy định? Hơn nữa, dự thảo luật còn xuất hiện nhiều mô hình như: khu công nghệ cao, khu công nghệ số tập trung, khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế… “Cần thiết kế để vai trò quản lý nhà nước được quy định mạch lạc, bảo đảm nguyên tắc một người chịu trách nhiệm một việc, tránh chồng lấn thẩm quyền giữa các Bộ”, đại biểu nhấn mạnh.
Về phân cấp cho địa phương, đánh giá cao việc dự thảo cho phép HĐND cấp tỉnh quyết định chính sách hỗ trợ nhằm tăng tính chủ động cho địa phương, một số ý kiến đề nghị cần tách minh bạch giữa “chính sách hỗ trợ” và “quy trình, thủ tục”. Theo đó, HĐND tỉnh chỉ nên quyết định về tiêu chí, điều kiện, đối tượng, nguyên tắc và mức hỗ trợ; còn quy trình, thủ tục chi tiết nên giao UBND tỉnh quy định. Điều này tránh tình trạng mỗi khi vướng mắc nhỏ về thủ tục lại phải chờ HĐND họp để sửa đổi.
Một số ý kiến lưu ý bài học từ thực tiễn, phân cấp thẩm quyền phải đi đôi với phân cấp nguồn lực, dữ liệu và xác định rõ trách nhiệm. Nếu phân cấp nhiệm vụ mà không giao đủ quyền hạn, nguồn lực thì khi xảy ra sự cố, việc xử lý trách nhiệm sẽ rất phức tạp.
Định hướng đầu tư theo vùng và chính sách chuyển đổi khu công nghiệp sinh thái
Một điểm mới được đề cập là quy định về định hướng đầu tư theo địa bàn và hỗ trợ phát triển khu công nghiệp sinh thái. Đại biểu Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng việc dùng khái niệm “định hướng đầu tư theo địa bàn” là chưa chính xác, bởi các khoản chi tiết lại đề cập đến vùng, vùng kinh tế, vùng động lực, cực tăng trưởng. Đại biểu đề xuất đổi tên thành “định hướng đầu tư theo vùng”, vì khái niệm vùng gắn liền với sự tương đồng về địa lý, tính kết nối và các quy hoạch phát triển riêng.
Bên cạnh đó, đại biểu khuyến nghị không nên áp đặt cứng nhắc việc tập trung dự án công nghệ cao vào các cực tăng trưởng mà bỏ qua điều kiện tự nhiên. Báo cáo thực tế cho thấy, vùng Đồng bằng sông Cửu Long có nền đất yếu nên rất khó thu hút các ngành công nghiệp chế tạo chính xác hay công nghệ cao như vùng Đông Nam Bộ. Do đó, quy định thu hút đầu tư vùng phải phù hợp với đặc thù tự nhiên của từng địa bàn.
Liên quan đến phát triển khu công nghiệp sinh thái, đại biểu Phan Đức Hiếu nhấn mạnh mục tiêu của Nghị quyết 10 là đạt 10% khu công nghiệp sinh thái vào năm 2030. Thách thức lớn nhất hiện nay không phải là xây mới mà là chuyển đổi các khu công nghiệp hiện hữu (nhiều khu đã lấp đầy, gặp khó khăn về quỹ đất, vốn, công nghệ). Dự thảo hiện tại chủ yếu đưa ra chính sách “khi đã thành mới hỗ trợ”. Đại biểu kiến nghị cần nghiên cứu bổ sung chính sách hỗ trợ trực tiếp cho quá trình chuyển đổi, tháo gỡ các khung pháp lý để khuyến khích các khu công nghiệp đang hoạt động chuyển đổi thành công sang mô hình sinh thái.
Bảo đảm tính đồng bộ và chất lượng của hệ thống pháp luật
Bên cạnh các nội dung của Luật Đầu tư, ý kiến của các đại biểu tại phiên họp cũng nhấn mạnh tới tính đồng bộ với các luật liên quan.
Một số ý kiến thẳng thắn chia sẻ về áp lực thể chế hóa các Nghị quyết của Đảng. Liên quan đến công tác tư duy làm luật mới, đại biểu lưu ý việc ban hành các quy định khung. Người dân và doanh nghiệp hiện rất băn khoăn về ranh giới giữa quy định trong Luật và quy định tại văn bản dưới luật. Đồng thời, các quy định phải được chuẩn hóa để tránh vi phạm các điều cấm hoặc gây ách tắc trong thực thi.
Trăn trở về tính thống nhất của hệ thống pháp luật, có ý kiến chỉ rõ, điểm nghẽn lớn nhất của đầu tư hiện nay là sự giao thoa, chồng chéo giữa Luật Đầu tư với các luật chuyên ngành khác như Luật Đất đai, Luật Quy hoạch, Luật Xây dựng và Luật Bảo vệ môi trường. Một dự án đầu tư phải trải qua nhiều thủ tục, qua nhiều cơ quan với những cách hiểu khác nhau. Lần sửa đổi này phải trả lời được câu hỏi, liệu các quy định mới đã thực sự giải quyết triệt để sự giao thoa này để “một dự án đầu mạch” có thể vận hành thông suốt hay chưa?
Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Quốc Phương tiếp thu ý kiến đại biểu nêu và cho biết cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tổng hợp trước khi trình Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Về mục đích của lần sửa đổi này, Thứ trưởng cho biết, thực tế, việc Luật Đầu tư tiếp tục được trình sửa đổi chỉ sau 2 tháng kể từ Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất có thể gây tâm lý băn khoăn. Tuy nhiên, mỗi lần điều chỉnh đều mang mục tiêu và phạm vi hoàn toàn khác nhau. Lần sửa đổi trước chỉ tập trung điều chỉnh Điều 4 liên quan đến danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện, nhằm thể chế hóa Nghị quyết 66. Lần sửa đổi này là bước cụ thể hóa Nghị quyết 10, trong đó, các chính sách lớn tập trung vào khu vực đầu tư nước ngoài (FDI), đồng thời rà soát, sửa đổi các điều khoản nhằm bảo đảm sự bình đẳng và cân bằng giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI.
Kết luận nội dung thảo luận, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế và Tài chính Nguyễn Minh Sơn đánh giá cao các ý kiến đóng góp sâu sắc, mang tính xây dựng và thực tiễn của các đại biểu. Phó Chủ nhiệm đề nghị tiếp tục rà soát để thể hiện rõ nét hơn nữa các cơ chế, chính sách từ Nghị quyết 10 và Kết luận 18 của Bộ Chính trị ngay trong dự thảo luật.
Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế và Tài chính lưu ý tthận trọng khi mở rộng tiếp cận thị trường cho nhà đầu tư nước ngoài, việc trao quyền cho Chính phủ nới lỏng điều kiện tiếp cận thị trường cần quy định rõ nguyên tắc, giới hạn và cơ chế công khai danh mục để bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh, tránh điều chỉnh thường xuyên gây mất ổn định cho doanh nghiệp.
Thống nhất việc chuyển từ ưu đãi truyền thống sang hỗ trợ gắn với kết quả thực hiện. Tuy nhiên, luật phải làm rõ tiêu chí xác định dự án, cơ chế thu hồi khoản hỗ trợ khi không đạt cam kết và trách nhiệm của cơ quan quyết định. Đối với chính sách hỗ trợ từ ngân sách nhà nước, phải tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc quản lý tài chính, cân đối nguồn lực và chịu sự kiểm toán, giám sát.
Đề nghị quy định rõ trong luật tiêu chí các dự án đặc biệt quan trọng, thẩm quyền quyết định cũng như trách nhiệm giải trình khi Chính phủ quyết định gói ưu đãi vượt trội. Với cơ chế đặc thù của địa phương, cần bảo đảm không làm phát sinh ưu đãi vượt khung chung và không gây ảnh hưởng đến cân đối ngân sách địa phương.
Tiếp tục làm rõ hoạt động của Quỹ hỗ trợ đầu tư và Khu công nghiệp sinh thái, tránh trùng lặp chính sách hỗ trợ, đồng thời quy định cụ thể tiêu chí, cơ chế kiểm tra việc duy trì điều kiện sinh thái và phân định rõ trách nhiệm quản lý nhà nước giữa các bộ, ngành. Bên cạnh đó, cơ quan soạn thảo cần rà soát định hướng đầu tư theo vùng, cắt giảm thủ tục hành chính, đẩy mạnh liên thông dữ liệu và bảo đảm tính thống nhất với các luật hiện hành cùng quy định chuyển tiếp để tránh vướng mắc khi thực thi.
Thường trực Uỷ ban Kinh tế và Tài chính sẽ tổng hợp đầy đủ các ý kiến, phối hợp chặt chẽ với cơ quan soạn thảo để hoàn thiện Báo cáo thẩm tra sơ bộ, trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Quốc hội xem xét trong kỳ họp tới.
Hà Lan, Nguyễn Hùng