Trình bày tờ trình dự án Luật Luật sư (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc sửa đổi Luật nhằm thể chế hóa chủ trương nâng cao tiêu chuẩn luật sư, tăng cường kỷ luật, kỷ cương, tổ chức kỳ thi quốc gia cấp chứng chỉ hành nghề; đồng thời phát triển thị trường dịch vụ pháp lý minh bạch, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước gắn với phát huy trách nhiệm tự quản của tổ chức xã hội – nghề nghiệp của luật sư.
Dự án Luật cũng hướng tới đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp; bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và khắc phục những hạn chế phát sinh trong thực tiễn thi hành Luật Luật sư.
Rút gọn quy trình trở thành luật sư, tổ chức kỳ thi quốc gia
Dự thảo Luật gồm 6 chương, 36 điều, giảm 56 điều so với Luật Luật sư hiện hành. Một trong những nội dung trọng tâm là xây dựng đội ngũ luật sư có bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, bảo đảm kỷ luật, kỷ cương trong hành nghề. Theo đó, dự thảo bổ sung tiêu chuẩn về bản lĩnh chính trị, đạo đức tốt và liêm chính; quy định luật sư phải được bồi dưỡng hằng năm về nhận thức chính trị, chuyên môn, đồng thời mở rộng khả năng trở thành luật sư đối với giảng viên luật.
Theo dự thảo, quy trình trở thành luật sư được đề xuất rút từ 4 bước xuống còn 2 bước. Việc gia nhập Đoàn luật sư và đăng ký tập sự được gộp thành thủ tục gia nhập Đoàn luật sư để tập sự; kiểm tra kết quả tập sự và cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư được gộp thành kỳ thi quốc gia cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư. Hội đồng thi do cơ quan quản lý nhà nước chủ trì, với sự tham gia của Liên đoàn Luật sư Việt Nam, cơ quan tiến hành tố tụng và các chuyên gia.
Dự thảo cũng cho phép người tập sự thực hiện một số hoạt động theo sự phân công, giám sát của luật sư hướng dẫn và được khách hàng đồng ý; bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm, làm rõ quyền, nghĩa vụ của luật sư với khách hàng cũng như các trường hợp thu hồi Chứng chỉ hành nghề, Giấy đăng ký hoạt động.
Nhằm phát triển thị trường dịch vụ pháp lý minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, dự thảo bổ sung khái niệm dịch vụ pháp lý; nghiêm cấm hành vi mạo danh luật sư, quảng cáo trái phép và các hành vi cản trở, đe dọa, can thiệp trái pháp luật vào hoạt động hành nghề. Dự thảo đồng thời quy định trách nhiệm của Nhà nước và cơ quan tiến hành tố tụng trong bảo đảm quyền hành nghề; có chính sách hỗ trợ luật sư tại địa bàn khó khăn, phát triển đội ngũ luật sư đáp ứng yêu cầu hội nhập và thu hút luật sư là người Việt Nam ở nước ngoài hành nghề tại Việt Nam.
Đối với tổ chức hành nghề, dự thảo cho phép công ty luật trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên có thành viên góp vốn, có nhiều người đại diện, được thành lập công ty con và tự chủ trong quản trị. Tổ chức hành nghề luật sư nước ngoài muốn thành lập, hoạt động tại Việt Nam phải được thành lập hợp pháp ở nước ngoài và có ít nhất một luật sư nước ngoài hành nghề tại Việt Nam; ý kiến tư vấn pháp luật Việt Nam bắt buộc phải có chữ ký của luật sư Việt Nam.
Cùng với đó, dự thảo đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và chuyển đổi số trong lĩnh vực luật sư. Chủ tịch UBND cấp tỉnh được giao quyết định thành lập Đoàn luật sư, chi nhánh Đoàn luật sư; phê duyệt đề án tổ chức đại hội, phương án nhân sự và phê chuẩn kết quả đại hội. Cơ sở dữ liệu luật sư được xây dựng dưới dạng điện tử, có giá trị pháp lý trong giao dịch, tố tụng và các hoạt động khác; hợp đồng dịch vụ pháp lý và hoạt động tư vấn có thể được thực hiện qua phương tiện điện tử.
Làm rõ tiêu chuẩn, bảo đảm cơ chế tự quản
Trình bày báo cáo thẩm tra sơ bộ, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết ban hành Luật; đánh giá nội dung dự thảo phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và cơ bản thống nhất với hệ thống pháp luật. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát để bảo đảm sự đồng bộ với các luật liên quan, nhất là pháp luật về tố tụng; đồng thời đánh giá kỹ hơn nguồn nhân lực và các điều kiện bảo đảm thi hành Luật.
Về tiêu chuẩn luật sư, Thường trực Ủy ban cơ bản tán thành việc bổ sung yêu cầu “có bản lĩnh chính trị vững vàng”, “kiên quyết bảo vệ công lý, liêm chính và trung thực”, nhưng đề nghị tiếp tục làm rõ trong dự thảo nghị định để bảo đảm áp dụng thống nhất. Có ý kiến cho rằng, việc quy định tiêu chuẩn “kiên quyết bảo vệ công lý, liêm chính và trung thực” tương tự một số chức danh tư pháp trong bộ máy nhà nước cần được nghiên cứu kỹ hơn.
Đối với đề xuất sửa tiêu chuẩn “có bằng cử nhân luật” thành “có bằng cử nhân luật hoặc thạc sĩ luật hoặc tiến sĩ luật”, cơ quan thẩm tra cho biết còn có các loại ý kiến khác nhau và đề nghị đánh giá kỹ tác động để lựa chọn phương án phù hợp.
Thường trực Ủy ban cũng đề nghị quy định cụ thể ngay trong dự thảo Luật các trường hợp được miễn, giảm thời gian tập sự hành nghề luật sư. Đây là quyền lợi trực tiếp của người tập sự, cần được luật hóa để bảo đảm công khai, minh bạch và thống nhất với các luật khác.
Đối với kỳ thi quốc gia về luật sư, cơ quan thẩm tra nhận thấy đây là mô hình cần thiết để đánh giá đầu vào, góp phần hình thành đội ngũ luật sư chất lượng cao. Tuy nhiên, Chính phủ cần thuyết minh rõ hơn cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn; đồng thời cân nhắc quy định trong Luật các nguyên tắc về cơ quan chủ trì, cơ quan tham gia và yêu cầu đối với nội dung kỳ thi.
Báo cáo thẩm tra cũng nêu ý kiến đề nghị cân nhắc việc chuyển thẩm quyền tổ chức kiểm tra kết quả tập sự từ Liên đoàn Luật sư Việt Nam sang cơ quan quản lý nhà nước chủ trì, nhằm bảo đảm phù hợp với yêu cầu phát huy trách nhiệm tự quản của tổ chức xã hội – nghề nghiệp của luật sư, đồng thời tránh phát sinh kinh phí và chi phí hành chính.
Với đề xuất cho phép công ty luật trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên có thành viên góp vốn không phải là luật sư, Thường trực Ủy ban đề nghị cân nhắc kỹ. Cơ quan thẩm tra cho rằng, quy định này có thể làm phát sinh vấn đề về cơ cấu quản trị, tính minh bạch nội bộ và nguy cơ người góp nhiều vốn chi phối tính độc lập của luật sư, trong khi cơ chế kiểm soát các xung đột tiềm ẩn chưa đầy đủ.
Liên quan chính sách hỗ trợ tổ chức xã hội – nghề nghiệp của luật sư, có ý kiến đề nghị quy định theo hướng Nhà nước xem xét hỗ trợ kinh phí, cơ sở vật chất và các điều kiện hoạt động để thực hiện nhiệm vụ được giao, trên cơ sở quy định của pháp luật và trong phạm vi dự toán được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Hài hòa giữa quản lý nhà nước và quyền tự quản nghề nghiệp
Thảo luận tại phiên họp, các ý kiến cơ bản tán thành việc sửa đổi toàn diện Luật Luật sư, đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát một số quy định mới để vừa nâng cao chất lượng đội ngũ, vừa bảo đảm tính độc lập trong hành nghề và phát huy trách nhiệm tự quản của tổ chức xã hội – nghề nghiệp của luật sư.
Quan tâm đến việc chuyển từ kiểm tra kết quả tập sự sang kỳ thi quốc gia về luật sư, Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga và Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam Đỗ Ngọc Thịnh đề nghị cần cân nhắc kỹ vì đây không chỉ là thay đổi về tên gọi, chủ thể tổ chức mà còn làm thay đổi cơ chế đánh giá, công nhận điều kiện trở thành luật sư. Trong khi đó, việc kiểm tra kết quả tập sự do Liên đoàn Luật sư Việt Nam tổ chức thời gian qua cơ bản ổn định và không phát sinh kinh phí nhà nước.
Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ cơ sở thực tiễn, mục tiêu của việc chuyển từ cơ chế kiểm tra mang tính tự quản sang kỳ thi quốc gia do cơ quan quản lý nhà nước tổ chức. Trường hợp thiết kế mô hình mới, cần bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu thống nhất chuẩn đầu vào, trách nhiệm quản lý nhà nước và tính tự quản của tổ chức luật sư; đồng thời nên xây dựng hai phương án để đại biểu Quốc hội tiếp tục thảo luận. Cùng quan điểm này, Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam Đỗ Ngọc Thịnh đề nghị giữ cơ chế hiện hành; trường hợp vẫn tổ chức kỳ thi quốc gia thì có thể giao Liên đoàn Luật sư Việt Nam chủ trì thực hiện dưới sự hướng dẫn của Bộ Tư pháp.
Từ yêu cầu bảo đảm quyền tự quản, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh đề nghị không luật hóa quá chi tiết các vấn đề thuộc hoạt động nội bộ của Liên đoàn Luật sư Việt Nam và các Đoàn luật sư như cơ cấu tổ chức, quy trình đại hội, số lượng đại biểu tham dự hay tỷ lệ biểu quyết. Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, Luật chỉ nên quy định những nguyên tắc khái quát, còn trình tự, thủ tục cụ thể nên được điều chỉnh bằng điều lệ và các quy định có liên quan. Phó Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị cân nhắc quy định không cho cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan bị buộc thôi việc tham gia kỳ thi quốc gia trong thời hạn 3 năm, bảo đảm phù hợp với quy định hiện hành cho phép công chức bị buộc thôi việc được đăng ký dự tuyển trở lại vào cơ quan nhà nước sau 12 tháng.
Góp ý về chế định “luật sư tập sự”, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị nghiên cứu kỹ và thận trọng việc cho phép người tập sự thực hiện hoạt động nghề nghiệp theo pháp luật tố tụng. Hoạt động tố tụng, nhất là tố tụng hình sự, liên quan trực tiếp đến quyền con người và quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự; trong khi các luật tố tụng hiện hành chưa ghi nhận tư cách tham gia tố tụng của luật sư tập sự. Việc mở rộng phạm vi hoạt động nếu chưa được quy định đồng bộ có thể làm phát sinh rủi ro về chất lượng chuyên môn, trách nhiệm pháp lý và thiếu tính khả thi khi áp dụng.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cũng đề nghị làm rõ giới hạn giữa nghĩa vụ bảo mật thông tin khách hàng và trách nhiệm tố giác tội phạm của luật sư. Dự thảo cần xác định cụ thể các trường hợp ngoại lệ của nghĩa vụ bảo mật, đồng thời có cơ chế bảo vệ luật sư khi thực hiện đúng pháp luật, qua đó bảo đảm an toàn pháp lý cho người hành nghề và thực chất quyền bào chữa.
Nhấn mạnh mục tiêu xây dựng đội ngũ luật sư có bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và năng lực chuyên môn, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị cụ thể hóa tiêu chuẩn “bản lĩnh chính trị vững vàng” bằng các tiêu chí có thể đánh giá được gắn với quy trình minh bạch. Nếu tiêu chuẩn mang tính định tính cao, không được hướng dẫn rõ, có thể dẫn đến cách hiểu, áp dụng khác nhau, thậm chí ảnh hưởng đến tâm lý và tính độc lập của luật sư khi nhận vụ việc. Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý kỳ thi quốc gia, nếu được tổ chức, phải thực chất, tránh học thuộc lòng, chú trọng kỹ năng tranh tụng và đạo đức nghề nghiệp, bảo đảm đánh giá cả kiến thức lý luận và năng lực thực hành.
Cùng với yêu cầu nâng cao chất lượng đội ngũ, Chủ tịch Quốc hội đề nghị tạo điều kiện hình thành các tổ chức hành nghề luật sư có quy mô lớn, chuyên nghiệp, đủ khả năng cạnh tranh quốc tế; tăng cường bảo vệ quyền hành nghề, thúc đẩy chuyển đổi số và tiếp tục phân định rõ giữa quản lý nhà nước với tự quản nghề nghiệp. Dự thảo cũng cần được tham vấn rộng rãi với giới hành nghề, doanh nghiệp, chuyên gia và nhà khoa học trước khi trình Quốc hội.
Khái quát yêu cầu đặt ra trong quá trình hoàn thiện dự thảo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định lưu ý Liên đoàn Luật sư Việt Nam là tổ chức xã hội – nghề nghiệp có tính chất đặc thù, bởi luật sư phải tham gia Đoàn luật sư mới được hành nghề. Vì vậy, các quy định cần được thiết kế phù hợp, vừa phát huy vai trò tự quản của tổ chức nghề nghiệp, vừa bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, tránh chuyển từ thái cực này sang thái cực khác.
Đồng thời, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho biết, Ủy ban Thường vụ Quốc hội tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Luật sư, đánh giá hồ sơ dự án Luật đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét sau khi tiếp thu, hoàn thiện. Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, đổi mới phải có tính kế thừa, bảo đảm khả thi, hiệu quả; đồng thời xây dựng đội ngũ luật sư chuyên nghiệp, vững vàng về bản lĩnh chính trị, trong sáng về đạo đức, giỏi chuyên môn và đáp ứng yêu cầu hội nhập. Bộ Tư pháp được đề nghị khẩn trương tiếp thu tối đa các ý kiến, tiếp tục lấy ý kiến rộng rãi, rà soát pháp luật liên quan và hoàn thiện dự thảo, bảo đảm chất lượng, tính đồng bộ, thống nhất trước khi trình Quốc hội.
Ngô Trang, Vũ Hiếu, Cao Hoàng