Tham dự có: các Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, các Ủy viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách và hoạt động kiêm nhiệm tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp; đại diện Thường trực Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội; đại diện lãnh đạo Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC), Tòa án nhân dân tối cao cùng các cơ quan liên quan.
Tạo cơ sở pháp lý thống nhất trong quá trình số hóa hoạt động điều tra, truy tố, xét xử
Trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), Phó Viện trưởng VKSNDTC Nguyễn Duy Giảng nêu rõ, VKSNDTC đã và đang tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành, cơ quan, tổ chức hữu quan để chỉnh sửa, hoàn thiện hồ sơ dự án Bộ luật nhằm thể chế hóa đầy đủ các chỉ đạo, kết luận của Đảng, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, hiệu quả và yêu cầu thực tiễn đặt ra.
Thực hiện Kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, VKSNDTC đã phối hợp với các bộ, ngành, cơ quan hữu quan đã tiếp thu nghiêm túc, giải trình đầy đủ 9 nội dung trong Kết luận; tiếp thu các ý kiến của Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội liên quan đến dự án Bộ luật.
VKSNDTC đã quán triệt đầy đủ các nghị quyết, kết luận của Đảng về cải cách tư pháp, xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội nghĩa; đặc biệt, việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự trong tổng thể sửa đổi Bộ luật Hình sự và các đạo luật có liên quan, gắn với yêu cầu chuyển đổi số, phù hợp thực tế, bảo vệ quyền con người, quyền công dân; đồng thời nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Dự thảo Bộ luật tiếp tục được rà soát để bảo đảm phù hợp với Hiến pháp năm 2013, tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và bảo đảm tính thống nhất trong hệ thống pháp luật.
Về các nguyên tắc, VKSNDTC tiếp tục tiếp thu yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, bảo đảm nhiều nội dung liên quan đến việc thực hiện quyền con người, quyền công dân được quy định đầy đủ, rõ ràng trong Bộ luật. Theo đó, nguyên tắc suy đoán vô tội được chỉnh lý theo hướng kế thừa quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Đồng thời, tiếp tục nghiên cứu xác định bảo đảm tố tụng điện tử là một nguyên tắc cơ bản, nhằm tạo cơ sở pháp lý thống nhất trong quá trình số hóa hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và bảo đảm giá trị pháp lý; đồng thời là tiền đề để xây dựng các luật chuyên ngành khác có liên quan.
Liên quan đến các biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế và các biện pháp tố tụng khác, dự thảo Bộ luật sẽ tiếp tục hoàn thiện theo hướng quy định chặt chẽ về căn cứ, điều kiện, thẩm quyền, trình tự áp dụng, bảo đảm vừa đáp ứng yêu cầu phòng, chống tội phạm, vừa hạn chế tối đa việc áp dụng các biện pháp hạn chế quyền con người khi không thật sự cần thiết.
Về thẩm quyền của cơ quan, người tiến hành tố tụng, VKSNDTC tiếp thu yêu cầu phân định rõ trách nhiệm, quyền hạn của người đứng đầu cơ quan tố tụng và người trực tiếp tiến hành tố tụng. Việc mở rộng thẩm quyền của Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán được đánh giá kỹ lưỡng trên cơ sở chính trị, pháp lý, thực tiễn và tính khả thi. Dự thảo được chỉnh lý theo hướng giữ nguyên cơ chế hiện hành, đồng thời làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể đối với các quy định tố tụng.
Liên quan đến tổ chức thi hành, VKSNDTC tiếp tục nghiên cứu thời điểm có hiệu lực phù hợp, trong đó quan tâm khả năng áp dụng sớm các quy định có lợi cho người bị tố tụng và người tham gia tố tụng. Dự thảo đã bổ sung Điều 502 về quy định chuyển tiếp nhằm xử lý đầy đủ các trường hợp phát sinh, bảo đảm không làm gián đoạn hoạt động tố tụng khi Bộ luật mới có hiệu lực. Đồng thời, toàn bộ dự thảo tiếp tục được rà soát về mặt kỹ thuật lập pháp để bảo đảm chặt chẽ, thống nhất và dễ áp dụng.
Đề cập về phạm vi sửa đổi, Phó Viện trưởng VKSNDTC Nguyễn Duy Giảng cho biết, dự thảo Bộ luật trình Quốc hội bao gồm 503 điều (tăng 11 điều so với Bộ luật hiện hành). Trong đó, bổ sung 16 điều mới, sửa đổi, bổ sung 103 điều, giữ nguyên nội dung 384 điều và bỏ 5 điều.
“Dự thảo Bộ luật được bố cục thành 9 phần, 36 chương. Cách bố trí này cơ bản kế thừa hệ thống của Bộ luật hiện hành nhưng có sự rà soát, sắp xếp và hoàn thiện để bảo đảm tính thống nhất, logic và thuận lợi trong áp dụng”, Phó Viện trưởng VKSNDTC Nguyễn Duy Giảng nêu rõ.
Đổi mới phương thức hoạt động tố tụng hình sự theo hướng thực hiện tố tụng điện tử
Dự thảo Bộ luật sửa đổi tập trung vào 6 nhóm vấn đề lớn, thể hiện định hướng đổi mới mạnh mẽ thủ tục tố tụng theo nguyên tắc công bằng, công khai, minh bạch, hiệu quả và nhân văn.
Cụ thể, đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu quả. Phó Viện trưởng Nguyễn Duy Giảng nhấn mạnh, điểm đổi mới đáng chú ý là hoàn thiện và mở rộng phạm vi áp dụng thủ tục rút gọn, trong đó bổ sung trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt thì có thể được hưởng chính sách khoan hồng. Việc áp dụng thủ tục này phải dựa trên nguyên tắc tự nguyện, bị can, bị cáo được giải thích đầy đủ về quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý. Lời nhận tội phải phù hợp với các chứng cứ khách quan khác và không được coi lời nhận tội là chứng cứ duy nhất để buộc tội.
Dự thảo đồng thời quy định rõ điều kiện, thẩm quyền, trình tự, thời hạn và cơ chế hủy bỏ thủ tục rút gọn khi điều kiện áp dụng không còn. Qua đó, góp phần rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, nhưng vẫn bảo đảm quyền con người, quyền biện hộ và tính khách quan của hoạt động tố tụng. Bên cạnh đó, đổi mới thủ tục tố tụng nhằm bảo đảm phân hóa và thực hiện chính sách phân hóa trong xử lý tội phạm. Hoàn thiện chế định về thẩm quyền tố tụng, tăng cường kiểm soát quyền lực và bảo đảm tốt hơn quyền con người.
Đáng chú ý, dự thảo đổi mới phương thức hoạt động tố tụng hình sự theo hướng thực hiện tố tụng điện tử. Lần đầu tiên dự thảo quy định khái niệm về tố tụng điện tử và xác lập nguyên tắc bảo đảm thực hiện hoạt động tố tụng điện tử. Theo đó, hoạt động tố tụng trên môi trường điện tử có giá trị tương đương với phương thức thông thường khi áp dụng đầy đủ trình tự, điều kiện, thủ tục do luật định. Việc thực hiện phải bảo đảm tính xác thực, an toàn, bảo mật dữ liệu và không làm hạn chế quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.
Dự thảo đồng thời quy định về số hóa hồ sơ vụ án, liên thông, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan tiến hành tố tụng; lập biên bản, tống đạt, giao nhận văn bản tố tụng bằng phương thức điện tử và lập các quy định về xét xử trực tuyến. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện trong hoạt động điều tra, truy tố và xét xử trong thời gian tới.
VKSNDTC dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI (tháng 10/2026). Phó Viện trưởng VKSNDTC Nguyễn Duy Giảng cho biết, sau khi Bộ luật được thông qua, các cơ quan có thẩm quyền sẽ kịp thời ban hành các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành; đồng thời tổ chức quán triệt, tập huấn đào tạo chuyên sâu để bảo đảm áp dụng thống nhất trong toàn quốc.
Rà soát kỹ lưỡng việc phân định thẩm quyền để bảo đảm rõ phạm vi, tương xứng, không chồng chéo trong hoạt động tố tụng
Thẩm tra dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), các thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cùng các đại biểu tán thành sự cần thiết ban hành Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) (sửa đổi); đồng thời nhận thấy, nội dung dự thảo Bộ luật phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng; phù hợp với quy định của Hiến pháp, bảo đảm tính hợp pháp, tính thống nhất với hệ thống pháp luật, cơ bản bảo đảm tính khả thi; phù hợp với các điều ước quốc tế có liên quan mà Việt Nam là thành viên, bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh; cơ bản tán thành với đánh giá VKSNDTC về nguồn nhân lực, nguồn tài chính.
Các ý kiến cơ bản tán thành với phạm vi điều chỉnh và phạm vi sửa đổi toàn diện của dự thảo Bộ luật. Tán thành với nhiều nội dung liên quan đến phân quyền, phân cấp trong dự thảo Bộ luật, song các đại biểu đề nghị rà soát kỹ lưỡng việc phân định thẩm quyền để bảo đảm rõ phạm vi, hoạt động, tương xứng, không chồng chéo, mâu thuẫn trong hoạt động tố tụng (nhất là phân định thẩm quyền giữa Thủ trưởng các cơ quan tiến hành tố tụng với người trực tiếp tiến hành tố tụng là Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán).
Các thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cùng các đại biểu tán thành với nhiều nội dung trong dự thảo Bộ luật. Về hệ thống các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự, dự thảo Bộ luật sửa đổi 05 nguyên tắc, bổ sung 03 nguyên tắc mới vào hệ thống các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự.
Nhận thấy, đây là vấn đề quan trọng, có tính xuyên suốt, chi phối toàn bộ quy định của BLTTHS, các ý kiến cho rằng, việc sửa đổi, bổ sung bất cứ nguyên tắc nào cần phải được nghiên cứu kỹ lưỡng nhằm bảo đảm quy định các nguyên tắc cơ bản đúng nghĩa là những tư tưởng chỉ đạo cho việc xây dựng các quy định cụ thể của BLTTHS cũng như có giá trị chỉ đạo trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử; bảo đảm thực hiện đúng yêu cầu tại Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam.
Cụ thể, dự thảo Bộ luật bổ sung nguyên tắc mới về bảo vệ cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng (Điều 17). Đa số ý kiến thành viên Ủy ban nhất trí với việc bổ sung nội dung nêu trên trong dự thảo Bộ luật, nhưng đề nghị không đưa vào hệ thống các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự. Việc bảo vệ cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng là yêu cầu chính đáng, nhất là trong lĩnh vực tố tụng hình sự, trực tiếp đối mặt với tội phạm.
Tuy nhiên, các ý kiến cho rằng, đây là các biện pháp bảo đảm cho hoạt động của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; nội dung này nên được quy định dưới dạng cơ chế hoặc biện pháp bảo đảm thể hiện trong các quy định cụ thể của Bộ luật, mà không phải là một nguyên tắc cơ bản, có giá trị chỉ đạo quá trình tố tụng hình sự.
Có ý kiến nhất trí bổ sung nguyên tắc này trong dự thảo Bộ luật, vì phù hợp với đặc điểm riêng của tố tụng hình sự, làm cơ sở để thiết kế các quy định cụ thể về bảo vệ cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng trong dự thảo Bộ luật.
Đáng chú ý, dự thảo Bộ luật bổ sung nguyên tắc bảo đảm thực hiện hoạt động tố tụng điện tử, trong đó có nội dung “Hoạt động tố tụng điện tử có giá trị pháp lý như hoạt động tố tụng thông thường” (Điều 18). Các thành viên Ủy ban tán thành quy định nội dung này trong dự thảo Bộ luật để thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng về tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, tiến hành hoạt động tố tụng trên môi trường số. Tuy nhiên, nội dung này không mang tính chất là nguyên tắc cơ bản mà chỉ là yêu cầu về tăng cường đổi mới phương thức hoạt động tố tụng thông thường sang tiến hành trên môi trường số. Do đó, đề nghị cân nhắc chuyển Điều này để quy định tại Chương I.
Bảo đảm yêu cầu giải quyết vụ án nhanh chóng, kịp thời, xây dựng tố tụng hiệu quả
Các ý kiến nhận thấy, dự thảo Bộ luật có nhiều quy định sửa đổi, bổ sung liên quan đến nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng và việc giao mới, mở rộng một số thẩm quyền tố tụng.
Ủy viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính Lê Hoàng Anh phát biểu
Cơ bản tán thành định hướng quy định nêu trên để nâng cao hiệu lực, hiệu quả giải quyết vụ việc, vụ án, đáp ứng yêu cầu sắp xếp tổ chức bộ máy của các cơ quan tiến hành tố tụng, tuy nhiên, các thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho rằng, đây là những nội dung tác động trực tiếp đến việc thực hiện quyền tư pháp, quyền con người, quyền công dân và cơ chế kiểm soát quyền lực trong tố tụng hình sự, do đó cần được rà soát, quy định chặt chẽ, minh bạch và thống nhất.
Về thủ tục rút gọn (Chương XXXI), dự thảo Bộ luật cùng với việc tiếp tục kế thừa các quy định phù hợp của BLTTHS hiện hành, đã sửa đổi nhiều nội dung liên quan đến thủ tục rút gọn (gồm 14 điều, từ Điều 443 đến Điều 456). So với BLTTHS hiện hành, dự thảo có một số điểm mới cơ bản như: (1) Bổ sung các nguyên tắc áp dụng thủ tục rút gọn; (2) Đối với thủ tục rút gọn bắt buộc thì mở rộng điều kiện áp dụng đối với người đầu thú và loại tội nghiêm trọng, bỏ điều kiện người phạm tội có nơi cư trú, lý lịch rõ ràng; (3) Bổ sung thủ tục rút gọn đối với trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt.
Các thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản tán thành với việc hoàn thiện thủ tục rút gọn theo hướng mở rộng các trường hợp được áp dụng thủ tục rút gọn nhằm bảo đảm yêu cầu giải quyết vụ án khẩn trương, nhanh chóng, kịp thời, xây dựng tố tụng hiệu quả.
Cùng với đó, các ý kiến đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát toàn bộ Chương XXXI để bảo đảm sự thống nhất giữa các quy định về điều kiện áp dụng, thẩm quyền quyết định, trình tự, thủ tục, thời hạn tố tụng và hậu quả pháp lý của việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ thủ tục rút gọn; làm rõ cơ chế chuyển tiếp giữa các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử và giữa thủ tục rút gọn với thủ tục thông thường; đồng thời rà soát sự thống nhất với các quy định chung của dự thảo Bộ luật về chứng cứ, chứng minh, biện pháp ngăn chặn, thời hạn tố tụng, xét xử sơ thẩm, xét xử phúc thẩm, bảo đảm tính thống nhất của dự thảo Bộ luật và cơ chế kiểm soát quyền lực trong tố tụng hình sự.
Kết luận nội dung này, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Thị Thủy cho biết, các thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cũng như các cơ quan đánh giá rất cao VKSNDTC trong quá trình chuẩn bị Hồ sơ dự án Bộ luật nghiêm túc, tiếp thu đầy đủ ý kiến và bám sát vào các Nghị quyết của Đảng cũng như thực tiễn. Đã đề xuất nhiều quy định rất mới về mặt tư pháp và chế định rất cụ thể, khẩn trương, nhanh chóng, kịp thời, chính xác để hướng đến xây dựng nền tố tụng hiệu quả.
Các ý kiến đánh giá cao và thống nhất với nhiều nội dung của dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) và Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp; thống nhất Cơ quan soạn thảo rà soát lại để đảm bảo tính thống nhất với các dự thảo luật đang trình Quốc hội tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, đặc biệt là rà soát với các luật liên quan như Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và Bộ luật Hình sự.
Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Thị Thủy đề nghị VKSNDTC và Bộ Công an, các cơ quan phối hợp chặt chẽ để hoàn thiện dự án Bộ luật Tố tụng Hình sự (sửa đổi) trình Quốc hội đảm bảo tính thống nhất; Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tiếp tục tiếp thu đầy đủ các ý kiến tại Phiên họp để hoàn thiện Báo cáo thẩm tra dự án Bộ luật.
Bích Ngọc - Cao Hoàng