Hoàn thiện khung pháp lý về hàng hải và đường thủy theo hướng thống nhất, hiện đại
Trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi), Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Xuân Sang nêu rõ, Hồ sơ dự án Bộ luật đã được xây dựng theo trình tự, thủ tục quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật; đã thể chế hóa các chủ trương, định hướng lớn của Đảng và Nhà nước về hoàn thiện thể chế, phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và hội nhập quốc tế.
Dự án Bộ luật tập trung hoàn thiện khung pháp lý về hàng hải và đường thủy theo hướng thống nhất, hiện đại, tạo thuận lợi cho phát triển kết cấu hạ tầng, vận tải, logistics và huy động các nguồn lực xã hội; đồng thời cụ thể hóa định hướng xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, phát triển công nghiệp hàng hải quốc gia, nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả khai thác các tiềm năng, lợi thế về biển và đường thủy.
Thực hiện tinh thần đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Xuân Sang cho biết, dự thảo Bộ luật chỉ quy định những vấn đề khung mang tính nguyên tắc và những nội dung thuộc thẩm quyền của Quốc hội. Vì vậy, dự thảo Bộ luật trình Quốc hội gồm 19 chương, 156 điều. So với tổng số quy định hiện nay của Bộ luật Hàng hải Việt Nam là 341 điều và Luật Giao thông đường thủy nội địa là 111 điều, dự thảo Bộ luật giảm 296 điều, tương ứng với giảm 65% số điều.
Dự thảo Bộ luật đã kế thừa, phát triển các quy định đã được áp dụng ổn định, hiệu quả, đã được thực tiễn kiểm nghiệm; đảm bảo thực hiện nghĩa vụ quốc gia thành viên của các công ước quốc tế về hàng hải như các quy định về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển, đăng ký tàu biển, quy định về quốc tịch, trách nhiệm của quốc gia mà tàu mang cờ, an toàn sinh mạng con người trên biển, an ninh hàng hải, tiêu chuẩn chuyên môn của thuyền viên và phòng ngừa ô nhiễm môi trường biển. Dự thảo Bộ luật đã lược bỏ một số quy định không còn phù hợp với thực tiễn; đồng thời đã lược bỏ các quy định trùng lặp giữa hai bộ luật và một số quy định mang tính kỹ thuật sẽ giao Chính phủ quy định chi tiết.
Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Xuân Sang nhấn mạnh các nội dung sửa đổi, bổ sung bao gồm:
Thứ nhất, mở rộng và hoàn thiện phạm vi điều chỉnh của Bộ luật theo hướng thống nhất, đồng bộ lĩnh vực hàng hải và đường thủy nội địa, phù hợp với yêu cầu về phát triển hệ thống giao thông đường thủy hiện đại, an toàn, hiệu quả, bền vững và hội nhập quốc tế.
Thứ hai, hoàn thiện thể chế phát triển kết cấu hạ tầng và huy động nguồn lực xã hội. Trong đó, tái cấu trúc các quy định về quy hoạch, đầu tư, xây dựng, quản lý và khai thác kết cấu hạ tầng hàng hải, đường thủy nội địa; hoàn thiện cơ chế xã hội hóa, lựa chọn nhà đầu tư chiến lược; bổ sung quy định về thời hạn hoạt động, xử lý dự án đầu tư xây dựng bến cảng biển khi chấm dứt hoạt động và xử lý kết cấu hạ tầng gắn với hoàn trả giá trị đầu tư.
Thứ ba, thống nhất và hoàn thiện, hiện đại hóa công tác quản lý tàu thuyền, thuyền viên và đảm bảo an toàn, an ninh hàng hải, đường thủy nội địa theo hướng chuẩn hóa các tiêu chuẩn, điều kiện hành nghề; quản lý dữ liệu và các hồ sơ điện tử của thuyền viên và người điều khiển phương tiện; thống nhất quản lý đăng kiểm, đăng ký, tăng cường xã hội hóa hoạt động đăng kiểm; đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp, điều phối thống nhất về tìm kiếm cứu nạn, cứu hộ, ứng phó sự cố thiên tai, sự cố môi trường và tràn dầu.
Thứ tư, bổ sung các chính sách đáp ứng yêu cầu phát triển trong tình hình mới, bao gồm phát triển xanh, giảm phát thải, sử dụng năng lượng xanh, phát triển cảng xanh, chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu ngành kết nối với hệ thống dữ liệu quốc gia; đồng thời hoàn thiện các quy định về công nghiệp tàu thủy, đăng kiểm công trình dầu khí và năng lượng tái tạo ngoài khơi, vận tải đa phương thức, vận tải hành khách công cộng bằng đường thủy và vận chuyển hàng hóa nguy hiểm.
Thứ năm, hoàn thiện cơ chế quản lý giá, phí và lệ phí; bảo đảm nguồn lực cho quản lý nhà nước chuyên ngành, cho phát triển nguồn nhân lực, hiện đại hóa cơ sở vật chất và ứng dụng khoa học công nghệ, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững ngành hàng hải và đường thủy nội địa.
Dự kiến Bộ luật và các văn bản quy định chi tiết được ban hành gồm 54 thủ tục hành chính sẽ được bãi bỏ, 46 thủ tục hành chính được sửa đổi, bổ sung và không làm phát sinh thủ tục hành chính mới. Số lượng ngành nghề đầu tư kinh doanh được cắt giảm tối đa là 7/9 ngành nghề. Nhằm đảm bảo chất lượng dự án Bộ luật khi được ban hành, Chính phủ dự kiến trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026) và xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 3 (tháng 5 năm 2027).
Rà soát các quy định để đảm bảo phù hợp với các cam kết quốc tế về hàng hải
Nêu quan điểm thẩm tra sơ bộ dự án Bộ luật, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu cho biết, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp (UBPLTP) tán thành sự cần thiết ban hành Bộ luật và nhận thấy, nội dung của dự thảo Bộ luật bảo đảm phù hợp chủ trương, đường lối của Đảng, đảm bảo tính hợp hiến, tính hợp pháp, tính thống nhất với hệ thống pháp luật của dự thảo Bộ luật.
Tuy nhiên, đề nghị tiếp tục rà soát để thể chế hóa đầy đủ Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh và Thông báo số 125-TB/VPTW ngày 18/7/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng về Kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với các cơ quan về phát triển công nghiệp hàng hải quốc gia.
Thường trực UBPLTP nhận thấy, nội dung của dự thảo Bộ luật đảm bảo tương thích với các điều ước quốc tế có liên quan; đảm bảo yêu cầu về quốc phòng, an ninh; nội dung đánh giá về nguồn lực, nguồn tài chính cơ bản phù hợp. Tuy nhiên, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát quy định của các công ước quốc tế để đảm bảo phù hợp với các cam kết quốc tế; đồng thời tiếp tục có phương án nội luật hóa đầy đủ các nghĩa vụ quốc tế mà Việt Nam đã cam kết thực hiện.
Liên quan đến nội dung của dự thảo Bộ luật, Thường trực UBPLTP nhất trí với nhiều nội dung của dự thảo Bộ luật; đồng thời nhận thấy, so với quy định hiện hành, dự thảo Bộ luật đã lược bỏ nhiều nội dung quan trọng của Bộ luật Hàng hải Việt Nam hiện hành có liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân. Trong khi đó, các quy định này đang được áp dụng ổn định và cũng không có phát sinh vướng mắc, bất cập được nêu tại Báo cáo tổng kết thi hành dự án Bộ luật. Do đó, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, kế thừa và bổ sung các nội dung cần thiết thuộc thẩm quyền của Quốc hội tại dự thảo Bộ luật.
Về chính sách phát triển hoạt động hàng hải, đường thủy nội địa, Thường trực UBPLTP tán thành chính sách phát triển theo hướng xanh, thông minh gắn với lộ trình chuyển đổi phù hợp, đồng thời, đề nghị tiếp tục nghiên cứu bổ sung các quy định cụ thể để thể chế hóa đầy đủ yêu cầu của Nghị quyết số 20-NQ/TW.
Đối với kết cấu hạ tầng hàng hải, đường thủy nội địa và cảng cạn, Thường trực UBPLTP đề nghị: (i) chỉnh lý quy định về bến cảng biển lưỡng dụng để bảo đảm phù hợp với quy định của Luật Quản lý, bảo vệ công trình quốc phòng và khu quân sự; (ii) rà soát, đánh giá tác động của việc quy định “không bao gồm tàu biển” trong khái niệm cảng thủy nội địa; (iii) bổ sung các quy định cụ thể để thu hút nhà đầu tư chiến lược, tiêu chí lựa chọn, nghĩa vụ của nhà đầu tư chiến lược; (iv) quy định rõ tại dự thảo Bộ luật sau khi hết thời hạn hoạt động thì dự án đầu tư có được xem xét gia hạn không; rà soát, bổ sung quy định chuyển tiếp đối với dự án đầu tư trong trường hợp đã được chấp thuận đầu tư, cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư hoặc đã đưa vào khai thác trước ngày Bộ luật có hiệu lực thi hành khi hết thời hạn hoạt động của dự án.
Về công nghiệp tàu thủy, Thường trực UBPLTP đề nghị đổi tên chương “công nghiệp tàu thủy” thành “công nghiệp hàng hải”, đồng thời, nghiên cứu bổ sung các quy định liên quan đến công nghiệp hàng hải để thể chế hoá đầy đủ Nghị quyết số 20-NQ/TW và Thông báo số 125/TB-VPTW.
Liên quan đến vận tải biển và vận tải thủy nội địa, Thường trực UBPLTP đề nghị nghiên cứu các giải pháp nâng cao thị phần vận tải đối với đội tàu biển Việt Nam để thực hiện mục tiêu đặt ra tại Nghị quyết số 20-NQ/TW. Về Nhà chức trách hàng hải Việt Nam, Thường trực UBPLTP cơ bản tán thành quy định về Nhà chức trách hàng hải Việt Nam nhằm nội luật hóa đầy đủ các yêu cầu của các điều ước quốc tế về hàng hải mà Việt Nam là thành viên, bảo đảm không làm phát sinh tổ chức mới, không làm tăng biên chế.
Đề cập về thời điểm trình Quốc hội xem xét, thông qua, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu nêu rõ, Tờ trình của Chính phủ đề xuất trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026) và xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 3 (tháng 5/2027).
Thường trực UBPLTP cơ bản tán thành với đề xuất của Chính phủ, do dự án Bộ luật có phạm vi điều chỉnh rộng, nội dung phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, trường hợp Cơ quan chủ trì soạn thảo kịp nghiên cứu, bổ sung, hoàn thiện các quy định của dự thảo Bộ luật theo ý kiến của UBTVQH, Cơ quan thẩm tra, ý kiến của đại biểu Quốc hội, các cơ quan, tổ chức có liên quan; đồng thời, trong quá trình thảo luận ý kiến các đại biểu Quốc hội đạt được sự đồng thuận cao thì có thể trình Quốc hội xem xét, thông qua ngay tại Kỳ họp thứ 2.
Bích Ngọc - Nguyễn Hùng - Cao Hoàng