Rút gọn quy trình, tổ chức kỳ thi quốc gia cấp chứng chỉ hành nghề Theo Tờ trình của Chính phủ, dự án Luật Luật sư (sửa đổi) được xây dựng nhằm thể chế hóa chủ trương nâng cao tiêu chuẩn luật sư, tăng cường kỷ luật, kỷ cương; phát triển thị trường dịch vụ pháp lý minh bạch; nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước gắn với phát huy trách nhiệm tự quản của tổ chức xã hội – nghề nghiệp; đồng thời đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số. Dự thảo Luật gồm 6 chương, 36 điều, giảm 56 điều so với Luật Luật sư hiện hành.
Một trong những nội dung đáng chú ý là bổ sung tiêu chuẩn về bản lĩnh chính trị, đạo đức tốt, liêm chính; quy định luật sư phải được bồi dưỡng hằng năm về nhận thức chính trị và chuyên môn. Dự thảo cũng mở rộng đối tượng, cho phép giảng viên luật có thể trở thành luật sư. Quy trình trở thành luật sư được đề xuất rút từ 4 bước xuống còn 2 bước. Theo đó, thủ tục gia nhập Đoàn Luật sư và đăng ký tập sự được gộp thành gia nhập Đoàn Luật sư để tập sự; việc kiểm tra kết quả tập sự và cấp Chứng chỉ hành nghề được thay bằng kỳ thi quốc gia cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư. Hội đồng thi dự kiến do cơ quan quản lý nhà nước chủ trì, với sự tham gia của Liên đoàn Luật sư Việt Nam, các cơ quan tiến hành tố tụng và chuyên gia. Người tập sự cũng được thực hiện một số hoạt động theo sự phân công, giám sát của luật sư hướng dẫn và phải được khách hàng đồng ý. Cùng với nâng chuẩn đầu vào, dự thảo bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm, làm rõ trách nhiệm xã hội, quyền và nghĩa vụ của luật sư trong quan hệ với khách hàng; quy định cụ thể hơn các trường hợp thu hồi Chứng chỉ hành nghề và Giấy đăng ký hoạt động.
Mở đường cho tổ chức hành nghề luật sư phát triển chuyên nghiệp Để phát triển thị trường dịch vụ pháp lý minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, dự thảo bổ sung khái niệm dịch vụ pháp lý; nghiêm cấm hành vi mạo danh luật sư, quảng cáo trái phép, thu thù lao bất hợp pháp và các hành vi cản trở, đe dọa, can thiệp trái pháp luật vào hoạt động hành nghề. Dự thảo đồng thời quy định rõ hơn trách nhiệm của Nhà nước và các cơ quan tiến hành tố tụng trong bảo đảm quyền hành nghề của luật sư; có chính sách hỗ trợ phát triển luật sư tại vùng khó khăn, thúc đẩy hội nhập quốc tế và thu hút luật sư là người Việt Nam ở nước ngoài về hành nghề. Đáng chú ý, công ty luật trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên được đề xuất có thành viên góp vốn, có nhiều người đại diện, được thành lập công ty con và tự chủ trong quản trị. Hợp đồng dịch vụ pháp lý có thể được ký bằng phương tiện điện tử hoặc bằng lời nói trong trường hợp cấp bách.
Đối với tổ chức hành nghề luật sư nước ngoài, dự thảo quy định tổ chức muốn thành lập và hoạt động tại Việt Nam phải được thành lập hợp pháp ở nước ngoài, có ít nhất một luật sư nước ngoài hành nghề tại Việt Nam. Ý kiến tư vấn pháp luật Việt Nam bắt buộc phải có chữ ký của luật sư Việt Nam. Dự thảo cũng phân cấp cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định thành lập Đoàn Luật sư, chi nhánh Đoàn Luật sư; phê duyệt đề án tổ chức đại hội, phương án nhân sự và phê chuẩn kết quả đại hội. Cơ sở dữ liệu luật sư được xây dựng dưới dạng điện tử, có giá trị pháp lý trong giao dịch, tố tụng và các hoạt động khác.
Làm rõ cơ sở tổ chức kỳ thi quốc gia về luật sư Qua nghiên cứu hồ sơ, Tiểu ban Hành chính – Công vụ (Ủy ban Pháp luật và Tư pháp) cơ bản tán thành sự cần thiết ban hành Luật, thống nhất với phạm vi điều chỉnh theo hướng kế thừa Luật hiện hành và không điều chỉnh đối với luật sư công đang được thực hiện theo nghị quyết thí điểm của Quốc hội.
Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Trường Giang trình bày Báo cáo Ý kiến nghiên cứu dự án Luật Luật sư (sửa đổi)
Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát dự thảo với các bộ luật, luật và dự án luật có liên quan, nhất là Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự đang được xem xét sửa đổi, nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Đối với tiêu chuẩn luật sư, Tiểu ban Hành chính – Công vụ (Ủy ban Pháp luật và Tư pháp) cho rằng một số yêu cầu như “kiên quyết bảo vệ công lý, liêm chính và trung thực” còn có nội hàm rộng, chưa được làm rõ, có thể dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau. Dự thảo sửa tiêu chuẩn “có bằng cử nhân luật” thành “có bằng cử nhân luật hoặc thạc sĩ luật hoặc tiến sĩ luật”. Cơ quan thẩm tra đề nghị đánh giá kỹ tác động của sự thay đổi này. Một số ý kiến đề nghị tiếp tục giữ quy định phải có bằng cử nhân luật như Luật hiện hành để bảo đảm chất lượng đội ngũ luật sư. Với đề xuất tổ chức kỳ thi quốc gia về luật sư, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ làm rõ hơn cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn. Báo cáo tổng kết hiện chưa chỉ rõ những vướng mắc, bất cập trong việc kiểm tra kết quả tập sự thời gian qua đến mức cần thay đổi mô hình tổ chức.
Các đại biểu tham dự
Qua khảo sát thực tế, Tiểu ban Hành chính – Công vụ (Ủy ban Pháp luật và Tư pháp) cũng ghi nhận ý kiến cho rằng việc không tiếp tục giao Liên đoàn Luật sư Việt Nam chủ trì kiểm tra kết quả tập sự có thể chưa phù hợp với thực tiễn, đồng thời có nguy cơ làm phát sinh bộ máy, nhân sự và tăng chi ngân sách nhà nước. Thận trọng với vốn góp của người không phải luật sư Một vấn đề được cơ quan thẩm tra đặc biệt lưu ý là quy định cho phép công ty luật trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên có thành viên góp vốn không phải luật sư. Theo dự thảo, người góp vốn này không được làm người đại diện theo pháp luật, không được cung cấp dịch vụ pháp lý và không được tham gia điều hành chuyên môn. Tiểu ban Hành chính – Công vụ (Ủy ban Pháp luật và Tư pháp) đánh giá định hướng phát triển các tổ chức hành nghề luật sư có quy mô lớn, chuyên nghiệp là phù hợp, góp phần nâng cao năng lực xử lý và giải quyết các tranh chấp quốc tế. Tuy nhiên, đây là chính sách lớn, tác động trực tiếp đến tính độc lập nghề nghiệp, chuẩn mực đạo đức và cơ chế quản lý hoạt động luật sư. Kinh nghiệm thực tế cho thấy có quốc gia không cho phép người ngoài nghề góp vốn vào công ty luật, trong khi một số quốc gia chỉ cho phép với cơ chế quản lý nghiêm ngặt. Vì vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị cân nhắc kỹ quy định này hoặc nghiên cứu thực hiện thí điểm trong phạm vi hạn chế, kèm theo cơ chế giám sát riêng.
Chuyển đổi số phải gắn với nguồn lực và lộ trình cụ thể Liên quan đến phân cấp và chuyển đổi số, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ cơ chế phối hợp giữa UBND cấp tỉnh với cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành ở Trung ương và Liên đoàn Luật sư Việt Nam; xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm xây dựng, quản lý, vận hành cơ sở dữ liệu luật sư cũng như cơ chế kết nối, chia sẻ với các cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành. Dự thảo cũng cần xác định rõ lộ trình xây dựng cơ sở dữ liệu luật sư tập trung, từ giai đoạn kết nối với dữ liệu dân cư, doanh nghiệp đến kết nối với dữ liệu tố tụng; đồng thời tính toán cụ thể kinh phí, nhân lực để triển khai, nhất là khi tăng cường phân cấp nhiệm vụ cho các Sở Tư pháp. Cơ quan thẩm tra còn đề nghị bổ sung đánh giá tác động về bình đẳng giới trong hành nghề luật sư, làm rõ những rào cản đặc thù đối với luật sư nữ khi tham gia tố tụng và có chính sách hỗ trợ phát triển đội ngũ luật sư tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Bên cạnh đó, cần tiếp tục làm rõ mối quan hệ giữa nghĩa vụ bảo mật thông tin khách hàng của luật sư với quy định của pháp luật hình sự về trách nhiệm tố giác đối với một số nhóm tội phạm. Tiểu ban Hành chính – Công vụ (Ủy ban Pháp luật và Tư pháp) cho rằng dự thảo Luật cơ bản bảo đảm tính khả thi, song những chính sách tác động trực tiếp đến chuẩn nghề nghiệp, tính độc lập của luật sư và mô hình quản lý cần được đánh giá thận trọng, có cơ sở thực tiễn và thiết kế cơ chế kiểm soát chặt chẽ trước khi trình Quốc hội xem xét.
Kỳ thi quốc gia phải hướng đến nâng cao chất lượng luật sư Thảo luận tại phiên họp, các đại biểu cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Luật sư, cho rằng chính sách lần này cần chuyển trọng tâm từ phát triển số lượng sang nâng cao chất lượng, hiệu quả hành nghề, khả năng phục vụ người dân và năng lực cạnh tranh quốc tế của đội ngũ luật sư. Đây là lĩnh vực dịch vụ pháp lý đặc thù, gắn với hoạt động tư pháp, bảo vệ công lý, quyền con người và quyền công dân, không thể được tiếp cận hoàn toàn như một hoạt động kinh doanh thông thường. Đối với đề xuất tổ chức kỳ thi quốc gia về luật sư, nhiều ý kiến cho rằng đây là thay đổi lớn so với cơ chế kiểm tra kết quả tập sự hiện nay, cần được giải trình thấu đáo về cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn. Dự thảo phải xác định rõ cơ quan chủ trì, vai trò của cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức xã hội – nghề nghiệp, đồng thời đánh giá khả năng phát sinh thêm bộ máy, nhân lực và chi phí ngân sách. Việc lựa chọn mô hình tổ chức kỳ thi phải hướng đến mục tiêu cao nhất là kiểm soát chất lượng đầu vào, bảo đảm công bằng, minh bạch và nâng tầm nghề luật sư.
Liên quan đến tiêu chuẩn luật sư, các đại biểu đề nghị cân nhắc kỹ quy định người muốn trở thành luật sư có bằng cử nhân luật hoặc thạc sĩ luật, tiến sĩ luật. Một số ý kiến đề nghị tiếp tục giữ yêu cầu phải có bằng cử nhân luật để bảo đảm nền tảng kiến thức pháp lý cơ bản. Với chủ trương cho phép giảng viên luật trở thành luật sư, cần xác định rõ đối tượng áp dụng là giảng viên trực tiếp giảng dạy pháp luật hay tất cả giảng viên làm việc tại cơ sở đào tạo luật. Việc gộp thủ tục gia nhập Đoàn Luật sư với đăng ký tập sự cũng được đề nghị rà soát để làm rõ tư cách thành viên và nghĩa vụ của người tập sự. Phạm vi hoạt động nghề nghiệp của họ phải được quy định cụ thể, bảo đảm thống nhất với pháp luật tố tụng, vừa tạo điều kiện thực hành thực chất, vừa không làm xung đột với vị trí, vai trò của luật sư trong quá trình tố tụng. Đối với đề xuất cho phép người không phải luật sư góp vốn vào công ty luật, nhiều đại biểu băn khoăn quyền lực kinh tế có thể tác động đến hoạt động quản trị và tính độc lập nghề nghiệp. Nếu cho phép, luật phải quy định rõ đối tượng, điều kiện về nhân thân, giới hạn quyền tham gia và cơ chế kiểm soát, không nên giao toàn bộ cho Chính phủ quy định.
Các đại biểu cũng đề nghị làm rõ phạm vi dịch vụ pháp lý, tránh tạo ra sự độc quyền hoặc chồng lấn với các chủ thể, nghề bổ trợ tư pháp khác. Những vấn đề liên quan trực tiếp đến điều kiện gia nhập nghề, miễn đào tạo hoặc giảm thời gian tập sự cần được quy định ngay trong luật để bảo đảm minh bạch, ổn định. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu luật sư và cung cấp dịch vụ pháp lý trên môi trường điện tử phải có lộ trình phù hợp, không tạo thêm rào cản tiếp cận dịch vụ pháp lý đối với người dân tại địa bàn khó khăn.
Kết luận phiên họp, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Thường trực Ủy ban thống nhất sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Luật sư, đánh giá dự thảo cơ bản bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và phù hợp với chủ trương của Đảng. Chủ nhiệm Ủy ban đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát kỹ để bảo đảm thống nhất với pháp luật hiện hành, nhất là pháp luật tố tụng; cụ thể hóa tiêu chuẩn về bản lĩnh chính trị và làm rõ các điều kiện hoàn thành tập sự.
Đối với kỳ thi về luật sư, cần xác định rõ mục đích, tên gọi, khả năng thay thế kỳ kiểm tra kết quả tập sự, cơ quan tổ chức và những nguyên tắc cơ bản phải quy định trong luật. Dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi) cũng cần cân nhắc chặt chẽ việc cho phép người không phải luật sư góp vốn vào công ty luật; đồng thời nâng cao chất lượng tập sự theo hướng người tập sự được tham gia nhiều công việc chuyên môn nhưng luật sư hướng dẫn phải chịu trách nhiệm. Chủ nhiệm Ủy ban đề nghị tiếp thu đầy đủ các ý kiến xác đáng, hoàn thiện Báo cáo thẩm tra sơ bộ và nghiên cứu kỹ những vấn đề còn có ý kiến khác nhau để báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
Ngô Trang, Nguyễn Hùng